Sèculu XIX: sas bases pro una moderna rapresentatzione

In sas primas dècadas de s'Otighentos fintzas in Sardigna, terra abarrada a sos oros de s'esperièntzia culturale illuministica e de sos fatos polìticos de s'Itàlia napoleònica, si manifestat unu forte interessu a connòschere su territòriu pròpiu.
Tzertu, in s'ìsula mancaiant totus cuddos presupostos materiales e ogetivos chi, aterue, gràtzias a aparatos amministrativos modernos, aiant favoridu unu protzessu de annoadura de sos istùdios cartogràficos, a traessu de s'introduzione de su catastu agràriu, de sistemas idràulicos caras a s'isvilupu de s'irrigatzione, de su rilevamentu topogràficu de su terrinu pro sos bisòngios istradales e militares. In Sardigna, imbetzes, su protzessu de modernizzazione de sas istruturas agràrias at a èssere tardivo e contradditòriu – in su 1820 naschet "sa propiedade perfeta" de sas terras, in su 1936-39 est abolidu su sistema feudale e su catastu at a èssere introduidu petzi in su 1840.
In custu cuntestu de arretratezza s'insertat su traballu de su scolopio Tommaso Napoli "Carta noa de s'ìsula e Rennu de Sardigna" chi ammustrat sas làcanas suas etotu in sa bisione arretrada de su problema generale de su tipu de projetzione. Difatis, a sa fine de su Setighentos, s'ipòtesi newtoniana subra de sa forma ellissoidale de sa terra giughet sos geògrafos a isperimentare unu sistema de resa de su terrinu prus pretzisu, a traessu de su càrculu astronòmicu e matemàticu, lu sistemat de sa triangolazione, sa collocatzione de puntos fiduciali subra de su terrinu, su perfetzionamentu de sos trastos de osservatzione elementos de su totu ausentes in sa realizatzione cartogràfica de su babbu scolopio chi at lassadu fintzas de sos piticos tratados geogràficos subra de s'ìsula.
Intre su 1822 e su 1842 su Ministèriu de sa Marina frantzesa promovet un'ampra chirca idrogràfica subra de sas costas de sa Sardigna: su primu grupu de rilievos, chi cumprendet sas Bucas de Bonifàtziu, Caprera, Sa Madalena, Logon Sardu e su golfu de Altzaghena, est frutu de su traballu de su capitanu Hell; su segundu grupu de cartas, dedicadu de su totu a sas costas meridionales, fiat istadu coordinadu in su 1841-42 de su capitanu Jean Pierre Jurien de sa Gravière. Sas cartas nàuticas chi esistint fiant ricas de errores in sos rilievos de sos funda·los marinos chi causaiant cun frecuèntzia disastros marìtimos a sos cales si chircaiat cosi de pònnere remèdiu.
Unu àteru importante istùdiu de sos funda·los marinos e de sas costas sardas fiat istadu acumpridu dae su capitanu William Henry Smyth, ufitziale de sa marina Britànnica chi durante sas gherras napoleònicas acumprit duas missiones in su'ìsula e, romanticamente atràidu, bi torrat pro nde curare una pretzisa carta geogràfica. Sos resurtados sunt de primore in sa medida de su perìmetru costerinu, in s'indicu de sos funda·los, in sa delineazione de sos rilievos costerinos. Est in prus s'autore de unu de sos prus bei libros de biàgiu subra de sa Sardigna "Sketch of present istadas of the island of Sardinia" publicadu a Londra in su 1828, cun una pitica mapa de s'ìsula chi riproduit s'originale de su 1827. Su matessi Sa Marmora pro sa carta sua de su 1845 aiat tràidu su perìmetru costerinu e sas profundidades marìtimas de sa carta de su Smyth.
Sa "Carta de s'ìsula de Sardigna" in iscala 1:250.000 de Alberto Sa Marmora, signat sa fine de sa cartografia empìrica ca basada subra una pretzisa triangolazione: tenet gasi cumintzu sa cartografia geodètica de sa Sardigna. Allacanadu in Sardigna de s'esèrtzitu piemontesu, pro sos cumbinchimentos liberales suos, su giòvanu ufitziale si fiat dedicadu a s'istùdiu de sa geografia, de s'istòria, de su folklore, de sas istitutziones, e de sas sotziedades de s'ìsula. Su matessi Sa Marmora nch'at lassadu in sas "Notices sur les operations geodesiques faites en Sardaigne pour sa costruction de sa cartas de cette ile" (1839) unu biu contadu de sos longos "annos, meses de patimentos, de traballu, de faina". In sa carta de su 1839 e, mescamente, in sa de su 1845, a cale aiat collaboradu su majore Carlo De Candia, Sa Marmora, sighende comente a puntu visuale sos logos elevados, si fiat serbidu de sa "càmera crara" gràtzias a sa cale, cun su rilevamentu a giru de orizonte, aiat fissadu sos sinnos panoràmicos coordinende·los in manera matemàtica a sos elementos numèricos rilevados cun su teodolite.
Cun s'òpera de Sa Marmora si serrat unu capìtulu de s'istòria cartogràfica de sa Sardigna, caraterizadu dae una concettualizzazione, o mègius, de un'interpretatzione sugetiva e a s'ispissu literària de s'ispàtziu, e s'aberit su perìodu de una produtzione de cartas semper prus pretzisas e giustas.
S'"Atlante de s'ìsula de Sardigna" elaboradu intre su 1840 e su 1859 segundu su mètodu matemàticu de s'iscala ticonica de su majore Carlo De Candia e de su tenente Coa, cumpostu dae 49 fògios in iscala 1: 50.000, impreende su mètodu de sa triangolazione de su Sa Marmora, rastru pro sa prima bia sas làcanas de sos comunos dende una minuziosa descritzione de su territòriu.
Cun s'unificatzione de su Rennu in su 1861 totu sos ufìtzios topogràficos de sos vàrios istados italianos fiant istados fùndidos in s'Ufìtziu Tècnicu de s'Istadu Majore Italianu, de su cale in su 1882 at a nàschere s'Istitutu Geogràficu Militare. In su 1897 naschet s'Istitutu Idrogràficu de sa Regia Marina: ant a èssere custas duas istitutziones geogràficas a prodùere, intre sa segunda metade de s'Otighentos e sa prima metade de su Noighentos, totu sa cartografia ufitziale de sa Sardigna. Sa carta generale de Itàlia, in iscala 1:100.000, cumintzada in su 1875, fiat istada cumpletada petzi in sos annos binti de su Noighentos (sos fògios subra de sa Sardigna sunt publicados intre 1903 e 1921); sa carta geològica de Itàlia (iscala 1:100.000) cumintzada in su 1881, fiat istada cumpletada petzi in su 1970.
In custos ùrtimos annos, gràtzias a sas chircas e a sas realizatziones cartogràficas de sos geògrafos chi ant istudiadu s'ambiente fìsicu e umanu de sa Sardigna, su connoschimentu de s'assentu territoriale de s'ìsula est in manera notèvole megioradu, gasi s'evolutzione de sas tecnologias cartogràficas, a traessu de s'aerofotogrammetria o s'elaboratzione eletrònica de sas imàgines trasmìtidas dae su satèllite, at fatu de reghente passos de gigante. Su traballu prus rilevante de custu pustisgherra est s'"Atlante de sa Sardigna" (1971 – 1980), curadu dae Roberto Pracchi e Angela Terrosu Asole chi at elaboradu 83 cartas.