Santuàrios rurales

Busache, Santuàriu e Muristenes de Sant'Anna - Foto de PNRR Architetura Rurale

Acanta a sa crèsia intesa comente a sìngulu monumentu, s'architetura religiosa rurale sarda espressat una forma insediativa colletiva ùnica in su gènere suo: sos santuàrios de su campu inghiriados dae sos novenari e de sas istruturas de acasàgiu temporàneu.

Su Santuàriu: espressione de piedade populare
A diferèntzia de sas grandu catedrales o de sas basìlicas majores (su cale tìtulu est cuntzèdidu deretu de sa Santa Sede), su Santuàriu naschet pro su prus in modu ispontàneu de sa voluntade populare, cunfigurende·si comente a s'espressione prus autèntica de sa piedade de sas classes sotziales ùmiles. Comente sutaliniadu in sas riflessiones teològicas subra de sa matèria, su santuàriu unit sa dimensione soprannumentale a s'esperièntzia comunitària de su "pòpulu de Deus", agatende a s'ispissu s'orìgine pròpia in un'eventu prodigiosu, in un'aparitzione, in sa tenta de unos ossos o in sa memòria de unu tzeracu de Deus.

Sos novenari e s'architetura de sas cumbessias o muristenes
Sos novenari sunt logos in cales sas populatziones de diversos paisos si riunint noe dies in antis de sa festividade religiosa, istringhende·si a fùrriu a su santuàriu in abertu sartu. Su fulcro architetònicu e sotziale de custos insediamentos est costituidu dae sas cumbessias (o muristenes): piticos locales monoambiente dispostos a ischierat a fùrriu a sa crèsia, destinados a acasagiare sas famìlias durante su perìodu de sa festa.
Comente evidentziadu dae sos istùdios de Maria Grazia Mele, sa difusione de custos santuàrios novenari in Sardigna si contraponet a s'iscassa presèntzia de santuàrios martiriali o ligados a fenòmenos epifanici, rifletende una dòpia ispinta: de unu chirru sa polìtica eclesiàstica bia a abbivare sas sedes e su controllu de su territòriu, de s'àteru una profunda devotzione ispontànea. Intre su XVII e su sèculu XVIII, in particulare, si fiat assistidu a una forte intzentivatzione in su fràigu de sos muristenes fintzas pro ripopolare e presidiare sas zonas rurales abbandonadas.
Sa gestione de custos allògios temporàneos presentaiat in passadu formas mistas: bi fiant sos de propiedade de sa crèsia (gestidos dae unu procuradore de su pàrracu) e sos de propiedade privada. Sa vida a s'internu de sos novenari sighiat tèteros còdighes de cunvivèntzia e traditziones comunitàrias.
Esistiant sos novenanti internos, chi torraiant a sètzere in manera istàbile in sos locales pro totus sas noe dies; sos chi partetzipaiant petzi a sas funtziones diurne, sos gai narados coricantes, chi pigaiant parte petzi a sas funtziones noturnas (una figura posca istudada #si fintzas a pustis de providimentos eclesiàsticos).
Custa istraordinària "festa longa", istudiada dae antropòlogas comente a Clara Gallini, rapresentaiat sa suspensione de s'istracadora vida fitiana in sos campos e su momentu culminante pro rinsaldare sos ligàmenes comunitàrios, eredende – cristianizende·los – antigos cultos de sa fecondità e raighinas insediative de cursu longu meda. Oe, sos novenari e sas crèsias de su campu sighint a bìvere non petzi a traessu de sa devotzione de sos residentes e de sos pellegrinos, ma fintzas comente a metas privilegiadas de unu turismu culturale lentu e abbistu.

Aggiornamento

6/11/2026 - 11:15